De touwen in onze molens

Naast tandwielen in diverse typen, hangen onze molens vol met touwen om de molen te kunnen bedienen. Vaak is dit onderbelicht, maar zonder touw geen werkende molen. Hieronder wordt uitgelegd hoe deze touwen vroeger werden gemaak. Dat gebeurt tegenwoordig machinaal, maar nog steeds volgens de zelfde methode.

Vroeger werd touw op ambachtelijke wijze gemaakt in een touwslagerij, vaak buiten op een lange, smalle strook land die bekendstond als een lijnbaan. Als grondstof gebruikte men natuurlijke plantenvezels zoals hennep en vlas. Deze vezels werden eerst voorbereid door ze te hekelen, een proces waarbij ze door een soort stalen kam werden gehaald om ze recht te maken, te zuiveren en te scheiden in lange, bruikbare draden. Daarna spon een spinner deze losse vezels om zijn middel vast tot lange draden, die ook wel garens worden genoemd.

Het daadwerkelijke maken van het touw, het zogenaamde touwslaan, berust op een natuurlijk principe van tegendruk en wrijving. Aan de ene kant van de lijnbaan werden meerdere garens verdeeld over een paar afzonderlijke haken van een slagwiel of spintol. Aan de andere kant kwamen alle draden samen op één enkele haak van een verrijdbare wagen, het touwwagentje. Door aan de kant met de losse haken te draaien, werden de afzonderlijke bundels draden eerst strak in elkaar gedraaid tot losse strengen.

Wanneer de strengen voldoende spanning hadden opgebouwd, begon het cruciale deel van het proces. De touwslager plaatste een ’top’ of ‘klos’ tussen de strengen. Dit was een houten instrument met groeven dat de strengen gescheiden hield en geleidelijk langs de lijnbaan voortbewoog. Terwijl men de strengen aan de ene zijde in de ene richting bleef draaien, liet men het touwwagentje aan de overzijde in de tegenovergestelde richting meedraaien. Hierdoor draaiden de afzonderlijke strengen zich automatisch en heel stevig om elkaar heen tot een compact touw. Door tegendraai te gebruiken, bleef het touw na afloop uit zichzelf in model zonder weer uit elkaar te krullen. Voor zwaardere toepassingen, zoals in de scheepvaart, werd het touw soms ook nog ingesmeerd met teer om het waterbestendig te maken en te beschermen tegen rotting.

Bekijk onderstaande video voor een demonstratie en uitleg hoe men vroeger touw maakte.