Ooit was er ook een zaagmolen

De informatie over een specifieke zaagmolen bij de Oostendorper watermolen is beperkt en vaak onderwerp van historisch debat. Hoewel de molen vooral bekendstaat als een dubbele molen, een korenmolen en een oliemolen, zijn er aanwijzingen dat er inderdaad hout gezaagd werd.

We hebben uitvoerig gezocht en informatie proberen op te vragen over deze zaagmolen. We gaan er vanuit dat de informatie die we over de zaagmolen hebben kunnen vinden en op deze pagina staat klopt. Is dit niet correct, of heb je meer informatie voor ons over de zaagmolen, neem dan contact met ons op. We zijn met name op zoek naar beeldmateriaal van de zaagmolen, want de foto onder aan deze pagina is de enige die we hebben.

Op de foto is duidelijk te zien dat er een gebouw links van de korenmolen staat, op de huidige plek van Restaurant ‘de Watermölle‘ . Er staan planken tegen de zijgevel van het gebouw, en er lijkt ook een stapel planken op de grond te liggen. De foto is gedateerd met het jaartal 1946. Rechts op de foto is nog net de dakrand en de gevel van de oliemolen te zien. In de nacht van 8 op 9 februari 1946 spoelde door hoog water de gehele oliemolen de kolk in. De foto moet dus voor 8 februari 1946 genomen zijn. In de documentatie van de restauratie van de olie- en korenmolen onder leiding van de bekende architect Jan Jans is niets te vinden over een zaagmolen.

Hieronder staan de belangrijkste feiten en vermoedens over de zagerij.

Bewijs voor de zagerij

Op foto’s van vlak voor 1946 zijn achter de oliemolen grote stapels planken en hout te zien. Dit duidt op een actieve handel of verwerking van hout op het terrein. In het mechaniek van de korenmolen is een specifiek aandrijfwiel aangetroffen waarvan historici vermoeden dat het diende voor de aandrijving van een zagerij. Er wordt soms vermeld dat de zaagmolen naast de oliemolen heeft gestaan daar er op foto’s naast de oliemolen grote stapels hout of planken zijn te zien. Deze foto’s hebben wij nog niet kunnen achterhalen. Maar de foto onder aan deze pagina en het feit dat er een aandrijfwiel in de korenmolen is waarbij de as onder de huidige weg verdwijnt, kan het niet anders zijn dat de zaagmolen naast de korenmolen stond. De opslag van hout naast de oliemolen wijst dus op een opslaglocatie, en niet voor een locatie van een zaaginstallatie.

Typerende bouw

Het linker gebouw op de foto onder aan de pagina heeft de typerende bouw voor een zaagmolen. Een zaagmolen is gebouwd als een tunnel. De boomstammen gaan de ene kant het gebouw in, binnen worden de bomen gezaagd tot planken, en de planken komen er aan de andere kant van het gebouw weer uit. Het is niet te bepalen of de kant van het gebouw die we op de foto de ingang of de uitgang is, maar het is een hele typerende bouw die we nu nog zien bij zaagmolens.

Het noodlot van 1946

In de nacht van 8 op 9 februari 1946 zorgde extreem hoog water en ijsgang ervoor dat een groot deel van het complex werd weggespoeld. De oliemolen stortte volledig in de kolk. Zie hiervoor de pagina Geschiedenis van de “Oostendorper watermolen”. Bij de herbouw in 1950 onder leiding van architect Jan Jans is de focus volledig gelegd op het herstellen van de olie- en korenmolen. De zagerijfunctie is toen niet teruggebracht.

Alternatieve theorieën

Er bestaat onder molendeskundigen enige discussie over de functie van het extra aandrijfwiel in de korenmolen. Sommigen suggereren dat het wiel niet een zaag, maar een dynamo aandreef om elektriciteit op te wekken voor het molenaarshuis of de nabijgelegen gebouwen. De aanwezigheid van de stapels hout op historisch beeldmateriaal maakt de theorie van een zagerij echter zeer aannemelijk.

Het kamwiel dat indirect door het waterrad word aangedreven, en vervolgens de drijvende poelie aandrijft dat hier onder is afgebeeld.

De drijvende poelie die de gedreven poelie aandrijft die hieronder is afgebeeld. Deze drijvende poelie drijft nu de pletmachine aan die vlak naast de gedreven poelie is opgesteld, en is dus nog in gebruik.

De gedreven poelie, waarvan de aandrijfas voor de zaagmolen die aan de andere kant van de weg stond in de buitenmuur van de korenmolen verdwijnt, maar waar niet van bekend is waar deze uit komt.

De houtzagers

Uit historisch onderzoek en archieven van onder andere de Historische Kring Haaksbergen en de Nederlandse Molendatabase komt een duidelijk beeld naar voren over de bewoners en gebruikers van de Oostendorper watermolen, ook wel de Grevenmölle genoemd. Hoewel de molen officieel als koren- en oliemolen geregistreerd stond, was de exploitatie van de molen in de 19e en 20e eeuw nauw verweven met de houthandel. Hieronder volgen de specifieke namen en rollen:

Joan Jansen van der Sluys (17e eeuw)

In 1690 werd Joan Jansen van der Sluys voor driekwart eigenaar van de molen. In de archieven wordt hij expliciet aangeduid als houthandelaar. Dit suggereert dat de locatie van de Oostendorper watermolen al eeuwenlang een strategisch punt was voor de verwerking en doorvoer van hout via de Buurserbeek.

De familie Greve (1847 – 1946)

De belangrijkste naam in de periode dat de houtzagerij actief moet zijn geweest, is de familie Greve. Zij waren de laatste particuliere eigenaren voordat de gemeente Haaksbergen de molen in 1946 overnam.

• Jan Willem Greve
  Hij trouwde met de dochter van de vorige eigenaar (Stüve) en kreeg de molen in 1847 in handen.
• De houthandel
  De familie Greve stond in Haaksbergen niet alleen bekend als molenaars, maar ook als prominente houthandelaren. Het is in deze periode dat de zaaginstallatie aan de korenmolen zijde intensief werd gebruikt om de handel te ondersteunen. De “zaagmolen” was technisch gezien een uitbreiding van hun onderneming.
• De molenaarsfamilie Wissink
  In de laatste periode voor 1946 was de familie Wissink uitvoerend molenaar. Zij waren pachters van de molen. Hoewel zij in de burgerlijke stand vaak als “mulder” (molenaar) stonden ingeschreven, voerden zij in de praktijk alle werkzaamheden uit, inclusief het bedienen van de zaaginstallatie wanneer er hout geleverd werd.

Waarom staan ze niet als ‘houtzager’ in de boeken?

Het was in die tijd gebruikelijk dat een molenaar meerdere ambachten uitoefende. In officiële registers zoals de volkstelling of het kadaster, werd vaak alleen het hoofdberoep genoteerd: molenaar.

• De zaagactiviteiten waren een nevenactiviteit van de Oostendorper Watermolen.
• In de volksmond en lokale archieven worden de Greves echter consequent geassocieerd met de houthandel.

De zaagmolen links op de foto naast de korenmolen van de Oostendorper Watermolen. Tot op heden is de foto gedateerd in 1946.