- Home
- >
- Oostendorper watermolen
- >
- Oliemolen
- >
- Lijnolieverf
Lijnolieverf
De alchemie in het atelier: Hoe schilders rond 1700 chemie benutten voor de kleur van lijnolieverf
Rond het jaar 1700 waren kunstschilderateliers ware laboratoria waar met vakkundige precisie en een diepgaand, zij het grotendeels proefondervindelijk, begrip van chemie de meest uiteenlopende kleuren werden gecreëerd. De kleur van verf op basis van lijnzaadolie werd niet simpelweg bepaald door een kant en klare tube te openen, maar was het resultaat van een complex samenspel van de chemische eigenschappen van pigmenten en de geraffineerde behandeling van het bindmiddel.
De essentie van lijnolieverf bestaat uit twee componenten: het pigment, dat de kleur geeft, en de lijnzaadolie, dat als bindmiddel de pigmentdeeltjes aan elkaar en aan het doek hecht. De chemische kennis van de schilder kwam op beide vlakken tot uiting.
De chemie van het bindmiddel: Lijnzaadolie
De behandeling van de lijnzaadolie zelf was een cruciale stap waarin de schilder zijn chemische kennis aanwende om de eigenschappen van de verf te sturen. Rauwe, koudgeperste lijnzaadolie droogt zeer langzaam. De “droging” van lijnolie is geen verdamping, maar een chemisch proces van oxidatie en polymerisatie, waarbij de onverzadigde vetzuren in de olie reageren met zuurstof uit de lucht en een harde, duurzame film vormen.
Schilders pasten diverse technieken toe om dit proces te beïnvloeden:
- Koken: Door de lijnolie te verhitten, soms met toevoeging van lood- of mangaanoxiden, werd de polymerisatie versneld. Deze metaaloxiden fungeerden als siccatieven (drogingsversnellers) door de opname van zuurstof te katalyseren. Dit resulteerde in een sneller drogende en hardere verffilm.
- Zon-gebleekt en ingedikt: Lijnolie die langere tijd in de zon werd geplaatst, werd blonder van kleur (gebleekt) en dikker (gepolymeriseerd). Deze zogenaamde “standolie” gaf een gladdere, meer email-achtige verfstreek en was minder geneigd tot vergelen.
- Toevoegingen: Harsen, zoals damar of mastiek, werden soms aan de olie toegevoegd. Deze stoffen beïnvloeden niet alleen de glans en de viscositeit van de verf, maar ook de chemische structuur van de uiteindelijke verflaag.
Conclusie: Een praktische wetenschap
De manier waarop kunstschilders rond 1700 de kleur van hun lijnolieverf bepaalden, was een toonbeeld van toegepaste chemie. Hoewel hun kennis niet was gebaseerd op de atoomtheorieën die later zouden opkomen, hadden ze door eeuwenlange ervaring en overlevering een diepgaand inzicht in de chemische eigenschappen van hun materialen. Ze wisten welke pigmenten stabiel waren en welke niet, welke met elkaar reageerden en welke veilig gemengd konden worden. Door de geraffineerde behandeling van lijnzaadolie konden ze de droogtijd, de textuur en de duurzaamheid van hun verf naar hun hand zetten. Het schildersatelier was zo niet alleen een plaats van artistieke creatie, maar ook van alledaagse chemische wetenschap, waarbij de kleur op het palet het resultaat was van een bewuste en kundige manipulatie van moleculaire eigenschappen.
Kijk voor meer informatie op de pagina Lijnzaadolie.
De chemie van de kleur: pigmenten
De kleur zelf was afkomstig van pigmenten, die de schilders of hun leerlingen vaak zelf wreven. Deze poedervormige stoffen werden gewonnen uit diverse bronnen, elk met hun eigen chemische samenstelling en eigenschappen. De schilders moesten niet alleen weten hoe ze de ruwe materialen moesten vermalen en zuiveren, maar ook hoe de pigmenten zich chemisch zouden gedragen in de olie en in combinatie met andere pigmenten.
Een aantal belangrijke pigmentgroepen illustreren de chemische praktijk van die tijd:
Aardpigmenten
Dit waren de meest stabiele en betaalbare pigmenten. Kleuren als oker (ijzer(III)oxide-hydroxide, Fe_2O_3 \cdot nH_2O), sienna en omber (beide ijzer- en mangaanoxiden) werden direct uit de aarde gewonnen. De chemie hier was relatief eenvoudig: de metaaloxiden gaven de kleur en waren chemisch inert, wat ze zeer duurzaam maakte. Omber verwijst naar een groep natuurlijke aardpigmenten die variëren in tint, zoals omber naturel en groen omber. In dit artikel is als voorbeeld een kleur gebruikt dat lijkt op omber naturel.
Minerale pigmenten
Voor helderdere kleuren wendde men zich tot mineralen. Vermiljoen, een felrood, was chemisch gezien kwik(II)sulfide (HgS). Azuriet en malachiet, respectievelijk blauw en groen, waren koper(II)carbonaten. Het kostbare ultramarijn werd gemaakt van het mineraal lapis lazuli, waarvan de kleur afkomstig is van het complexe zwavelhoudende silicaatmineraal lazuriet.
Synthetische anorganische pigmenten
Hoewel de meeste pigmenten van natuurlijke oorsprong waren, kende men rond 1700 ook al processen die we nu als synthetische chemie zouden bestempelen.
- Loodwit (lood(II)carbonaat, 2PbCO_3 \cdot Pb(OH)_2) was het belangrijkste witte pigment. Het werd geproduceerd via het “Hollandse proces”, waarbij loden strips werden blootgesteld aan azijnzuur dampen en kooldioxide, dat vrijkwam bij de broei van paardenmest. Dit was een gecontroleerd corrosieproces.
Loodwit is een pigment dat historisch werd gebruikt en in de loop der tijd is gaan variëren. In dit artikel is als voorbeeld een kleur gebruikt dat bij benadering zo dicht mogelijk bij het waarschijnlijk oorspronkelijke loodwit komt.. - Loodtingeel (lood(II)stannaat, Pb_2SnO_4) was een heldergeel pigment dat werd gemaakt door het verhitten van lood- en tinoxiden.
- Een belangrijke innovatie aan het begin van de 18e eeuw was de ontdekking van Pruisisch blauw (ijzer(III)hexacyanoferraat(II), Fe_4[Fe(CN)_6]_3) in 1704. Dit was een van de eerste modern-synthetische pigmenten en bood een veel goedkoper alternatief voor het dure ultramarijn.
Organische pigmenten
Er werden ook kleuren gewonnen uit planten en dieren. Schijtgeel, bijvoorbeeld, werd gewonnen uit de bessen van de wegedoorn. Schijtgeel is anders dan de naam zou vermoeden, een donkergrijze kleur. Karmijn, een dieprood, werd gemaakt van de cochenilleluis. Deze organische kleurstoffen waren vaak minder stabiel en konden onder invloed van licht verbleken, een chemische afbraakreactie. Schilders wisten dit en gebruikten ze vaak in glacislagen over meer stabiele onderkleuren.
