- Home
- >
- Oostendorper watermolen
- >
- Oliemolen
Hoe werkt een oliemolen
Een water oliemolen wordt aangedreven door een onderslagrad of bovenslagrad en is een robuust, ambachtelijk bouwwerk dat veelal idyllisch gelegen is aan de oever van een beek of kleine rivier met voldoende stroomsnelheid. De Oostendorper watermolen beschikt over een onderslagrad, en is daarmee een onderslagmolen. Het meest in het oog springende kenmerk is het verticale waterrad aan de buitenzijde, waarbij het stromende water tegen de onderste schoepen duwt, of op de schoepen valt, om het mechaniek in gang te zetten.
Binnenin de molen wordt de rotatie van de hoofdas via een vernuftig stelsel van houten kamwielen overgebracht op het zware binnenwerk. Het proces begint met het pletten van oliehoudende zaden, zoals lijnzaad, raapzaad of koolzaad, onder twee enorme, verticaal draaiende kantstenen die over een doodsbed rollen. Dit mechaniek wordt de kollergang genoemd. Het verkregen zaadmeel wordt vervolgens op een vuister verwarmd om de olie vloeibaarder te maken, waarna het in bulen (buul / buidels) wordt geschept. In de slagbank wordt ten slotte met grof geweld de olie uit deze buidels geperst door middel van een slaghei die, aangedreven door de wentelas, ritmisch op wiggen (slaat) valt. Het resultaat van dit intensieve proces is de vloeibare plantaardige olie en de overgebleven, harde perskoeken die traditioneel als veevoer dienen.
Olieslager
Molenaars van oliemolens zijn natuurlijk molenaars, maar mogen zich graag olieslager noemen. Kijk op de pagina Lijnzaad en lijnzaad olie voor de eigenschappen lijnzaad en lijnzaadolie.
Drie bedrijfsgangen
Olie kan worden geslagen uit vlas-, lijn-, kool-, raap- en hennepzaad en geperst uit onder andere beuken- en walnoten. Dit gebeurt in de volgende drie bedrijfsgangen.
De eerste bedrijfsgang
De eerste bedrijfsgang is het kneuzen van het zaad, dit gebeurt op de kollergang. De kollerstenen (kantstenen) kneuzen het zaad tot meel. De strijker strijkt het weg spattende zaad weer onder de kollerstenen. Is het zaad voldoende gekneusd, dan laat de olieslager de afloper zakken en opent hij de schuif, waarmee het meel in de meelbak valt.
De tweede bedrijfsgang
De tweede bedrijfsgang is het verwarmen van het zaadmeel. Het verwarmen gebeurt op de vuister. Dit is een uit steen opgebouwde vuurhaard afgedekt met een stalen plaat. Hierop ligt een bodemloze pan waarin het zaadmeel wordt verwarmd tot circa 40 graden. Indien olie wordt geslagen dat niet geschikt is voor consumptie kan dit ook tot circa 80 graden. Als het zaadmeel is opgewarmd schuift de olieslager de pan met de inhoud over de trechters, waarna het zaadmeel in de twee opgehangen buulen (zakken) valt.
De derde bedrijfsgang
De derde bedrijfsgang is het slaan van olie. Dit olie slaan vindt plaats op de persbank (slagbank). De buulen worden hier tussen een persplank gelegd en daarna in de persbank geplaatst. Door middel van een vallende slaghei wordt de slagbeitel naar beneden geslagen en wordt in de slagbank gedreven. Hierdoor komt er druk op het zaadmeel. Dit wordt vloeibaar waardoor de olie uit de buul wordt geperst en in bakken wordt opgevangen.
Hoe werkt een slagbank
Hier onder staat een schets afgebeeld van een slagbank om olie te slaan waarin de onderdelen worden benoemd en de werking wordt toegelicht.
- Het verwarmde lijnzaadmeel van het lijnzaad gaat in twee buuln tussen de jaagijzers.
- De slagbeitel wordt met lepels aan de koningsas opgetild en valt op de slagbeitel. Om meer druk op te bouwen kunnen scheistukken tussen de slagbeitel de kussens worden geplaatst.
- Doordat de slagbeitel naar beneden wordt geslagen, worden de kussens naar buiten gedrukt.
- Door de druk op de buuln wordt de lijnzaadolie uit het lijnzaadmeel geperst, en wordt de lijnzaadolie opgevangen in bakken onder de slagbank.
- Er kan wel tot 180 bar druk worden opgebouwd. Handmatig is de slagbeitel hierdoor niet los te krijgen.
- Door met de losbeitel de loshei naar beneden te slaan, ontstaat er ruimte. Met het gewicht aan de slagbeitel komt deze weer omhoog.
In de net geslagen lijnzaadolie zit veel stof van het lijnzaadmeel. De lijnzaadolie laat men enkele weken bezin totdat er heldere lijnzaadolie ontstaat.
De Oostendorper oliemolen in beeld
In de onderstaande film is de werking van een oliemolen te zien. De vuister is hier nog niet in opgenomen, en wordt binnenkort toegevoegd.
